5 . حضور انديشمندان با گرايش‌هاى مذهبى و مليت‌هاى مختلف در دربار عباسيان به دليل تسامح فرهنگى و مذهبى خلفا و وزراى آنها . 6 . حضور فعال نخبگان علم‌دوست ايرانى به ويژه دانشمندان اهل مرو در دربار عباسيان . « 1 » پيامدهاى نهضت ترجمه نهضت علمى جهان اسلام ، داراى بركات و نتايج بسيارى بود . بىشك پرداختن به همه اين نتايج از حوصله اين مختصر خارج است ، از اين‌رو تنها به مهم‌ترين اين نتايج اشاره خواهد شد : 1 . توسعه تمدن اسلامى از طريق رويارويى و آميختگى با مفاهيم تمدن‌هاى سريانى ، ايرانى ، يونانى ، هندى و مصرى . به دنبال فتوحات چشمگير مسلمانان در خارج از محدوده جزيرةالعرب ، فرهنگ اسلامى با تمدن‌هاى كهن درهم آميخت و بدين‌رو بسيارى از مواريث علمى مكتوب آنان به جامعه اسلامى انتقال يافت . مهم‌ترين نتيجه اين رخداد ، توسعه تمدن اسلامى بود . 2 . ظهور و بروز استعدادهاى علمى خلّاق و عرضه دستاوردهاى بزرگ علمى . « 2 » در پرتو اين انقلاب فكرى و فرهنگى ، تحولات عظيمى در عرصه‌هاى مختلف روى داد . از مهم‌ترين دستاوردهاى اين نهضت ، اكتشافات ، اختراعات ، ابداعات و ابتكارات علمى ، ساختن ابزار و تجهيزات رصدخانه ، باروت و اسلحه گرم ، تركيبات آلى شيمى و ساختن انواع اسيدها از جمله ازتيك و سولفوريك و پيشرفت‌هاى بسيار در داروسازى و گياه‌پزشكى بود . 3 . خروج مسلمانان از ايمان ساده توأم با تعبد و تقليد . به بيان ديگر ، اين برخورد علمى ، مسلمانان را وادار نمود تا هرچه را پيشتر به تعبد فراگرفته بودند ، اكنون با محك عقل بسنجند . بدين‌روى ، فرقه‌هاى مختلف با ديدگاه‌هاى متفاوت پديد آمدند و فرقه‌هايى نيز كه از پيش به علل سياسى ظهور كرده بودند ، تقويت شدند . اين فرقه‌ها براى اثبات حقانيت خود و ابطال دلايل مخالفان ناگزير به استدلال‌هاى منطقى روى آوردند و همين بر بازار علم افزود .

--> ( 1 ) . محمد محمدى ، « دانشگاه جندىشاپور در قرن‌هاى نخستين اسلامى » ، مجله مقالات و بررسيها ، دفتر پنجم و ششم ، ص 17 . ( 2 ) . عبدالرحمن نجيب حكمت ، دراسات فى تاريخ العلوم عند العرب ، ص 28 .